ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧೀಜಿ ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾದ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಇದ್ದರು. ಒಮ್ಮೆ ಕಸ್ತೂರಿಬಾಗೆ ತೀವ್ರ ಅನಾರೋಗ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಗಾಂಧಿಯವರಿಗೆ ಅಲೋಪತಿ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ನಂಬಿಕೆ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನ ಪತ್ನಿಗೆ ಪ್ರಕೃತಿ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಆದರೆ ದುರ್ದೈವ, ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕಸ್ತೂರ್ಬಾಗೆ ಆರೋಗ್ಯ ಪುನಃ ಹದಗೆಟ್ಟಿತು. ಆಗ ವೈದ್ಯರು ಗಾಂಧೀಜಿಯವರಿಗೆ, ‘ಈ ರೋಗ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಗುಣವಾಗಬೇಕಿದ್ದರೆ, ನಿಮ್ಮ ಪತ್ನಿ ಆಹಾರದಲ್ಲಿ ಬೇಳೆ ಮತ್ತು ಉಪ್ಪನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಬೇಕು’ ಎಂದು ಸಲಹೆ ನೀಡಿದರು.
ಗಾಂಧೀಜಿಯವರಿಗೆ ಯೋಚನೆಯಾಯ್ತು. ಆದರೂ ಗಟ್ಟಿ ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಸಂಜೆಯ ಊಟದ ಸಮಯ, ಪತ್ನಿ ಎದುರಿಗೆ ಕುಳಿತಾಗ ಗಾಂಧೀಜಿ ತಣ್ಣನೆಯ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು, “ಬಾ, ನಿನ್ನ ಈ ಅನಾರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಉಪ್ಪು ಮತ್ತು ಬೇಳೆಯನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ತಿನ್ನಲೇಬಾರದು ಎಂದು ವೈದ್ಯರು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಇಂದಿನಿಂದ ಉಪ್ಪು ಮತ್ತು ಬೇಳೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬಿಡು..” ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದರು. ಹೇಳಿಕೇಳಿ ಆಕೆ ಗುಜರಾತ್ನವಳು, ನಮಗೆಲ್ಲಾ ಗೊತ್ತಿರುವ ಹಾಗೆ ಗುಜರಾತಿ ಜನ ಕುಡಿಯುವ ನೀರನ್ನಾದರೂ ಬಿಟ್ಟಾರು; ಬೇಳೆ ಇಲ್ಲದೆ ಬದುಕುವುದನ್ನೂ ಕಲ್ಪಿಸಲಾರರು! ತಕ್ಷಣ ಕಸ್ತೂರ್ಬಾ ಹೇಳಿದಳು, “ಉಪ್ಪು ಬೇಳೆ ಇಲ್ಲದ ಅಡುಗೆ ತಿನ್ನುವುದು? ಅದು ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯ?! ಆರೋಗ್ಯ ಕೆಟ್ಟರೂ ಚಿಂತಿಲ್ಲ, ಉಪ್ಪು ಬೇಳೆ ಬಿಡಲಾರೆ…” ಗಾಂಧೀಜಿ ಪುನಃ ಸಮಾಧಾನದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು, “ಬಾ, ಹೋಗಲಿ ಬಿಡು, ಜೀವಮಾನ ಪರ್ಯಂತ ಆಗದಿದ್ದರೆ ಬೇಡ, ಒಂದು ವರ್ಷದ ಮಟ್ಟಿಗಾದರೂ ಬಿಡು. ಈ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಜಲಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಮೂಲಕ ನಿನ್ನ ಆರೋಗ್ಯ ಖಂಡಿತಾ ಸುಧಾರಿಸುತ್ತದೆ…!” ಕಸ್ತೂರ್ಬಾಗೆ ಸಿಟ್ಟು ಏರಿತು, ಗಂಡನನ್ನ ಕೇಳಿದಳು, “ಇಷ್ಟು ವರ್ಷ ಉಪ್ಪು ಬೇಳೆ ತಿಂದ ಜೀವ ಇದು. ನೀವೇ ಯೋಚನೆ ಮಾಡಿ, ಸಾಧ್ಯವಾಗುವ ಮಾತೇ ಇದು? ಒಂದೊಮ್ಮೆ ನಾನೇ ನಿಮಗೆ ನನ್ನ ಜೊತೆ ನೀವೂ ಒಂದು ವರ್ಷ ಉಪ್ಪು-ಬೇಳೆ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಿ ಎಂದರೆ ನಿಮಗೆ ಬಿಡಲಾಗುತ್ತದೆಯೇ? ಎಂದು ಕೇಳಿದ್ದರು. ಪತ್ನಿಯ ಈ ಮಾತುಗಳು ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ಅಂತರಾಳವನ್ನು ಹೊಕ್ಕಿತು!! ಅವರು ತಮ್ಮಲ್ಲೇ ಒಮ್ಮೆ ಯೋಚಿಸಿದರು. ಹೌದು, ಯಾರಿಗಾದರೂ ಉಪದೇಶ ಮಾಡಬೇಕಾದರೆ, ಮೊದಲು ನಾನು ಅದರಂತೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವವನಾಗಿರಬೇಕಲ್ಲವೇ? ಎಂದು ಯೋಚಿಸತೊಡಗಿದ್ದರು.
ಊಟ ಮುಗಿದಿತ್ತು! ಕುಳಿತಲ್ಲೇ ದೃಢ ನಿರ್ಧಾರದ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು, “ಬಾ, ಇಂದು ನೀನು ನನ್ನ ಕಣ್ಣು ತೆರೆಸಿದೆ. ಯಾರಿಗಾದರೂ ಉಪದೇಶ ಮಾಡುವ ಮೊದಲು ಅದನ್ನು ಅನುಸರಿಸಬೇಕು! ನಿನಗೆ ಹೇಳುವ ಮೊದಲು ನಾನು ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ನಡೆದಿರಬೇಕು. ನೋಡು, ಇಂದಿನಿಂದ ನಾನು ಉಪ್ಪು ಮತ್ತು ಬೇಳೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟೆ!! ಒಂದು ವರ್ಷದ ಮಟ್ಟಿಗಲ್ಲ- ಇಡೀ ಜೀವಮಾನ ಮುಟ್ಟಲಾರೆ!!” ಎಂದು ಶಪಥ ಮಾಡಿಯೇ ಬಿಟ್ಟರು. ಕಸ್ತೂರ್ಬಾಗೆ ಎದೆ ಒಡೆದು ಹೋಗಿರದಂತಾಗಿ, ತಕ್ಷಣ ಬೇಡಿಕೊಂಡರು, “ದಯವಿಟ್ಟು ಈ ನಿರ್ಧಾರ ಬೇಡ, ನಾನು ಒಂದು ವರ್ಷ ಉಪ್ಪು ಬೇಳೆ ಇಲ್ಲದೆ ಇರುತ್ತೇನೆ.” ಆದರೆ ನೀವು ಬಿಡುವುದು ಬೇಡ ಅಂದರು. ಗಾಂಧೀಜಿ ನಿರ್ಧಾರ ಮಾಡಿಯಾಗಿತ್ತು!, ಮಾತೂ ಕೊಟ್ಟಾಗಿತ್ತು! ಅದು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಬದಲಾಗದ್ದು ಆಗಿತ್ತು.
ಇಷ್ಟೇ ಆಗಿದ್ದರೆ ಇದೊಂದು ದೊಡ್ಡ ಘಟನೆಯಾಗದೆ, ಮನೆಯೊಳಗಿನ ಗಂಡ-ಹೆಡಂತಿ ಪಂಚಾಯತಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಘಟಿಸಿದ ಒಂದು ನಿರ್ಧಾರ, ಅದನ್ನು ಗಂಡ ಎನ್ನುವವನು ಜೀವಮಾನ ಪರ್ಯಂತ ಮಾತುಕೊಟ್ಟಂತೆಯೇ ನಡೆದುಕೊಂಡ ಎಂದಷ್ಟೇ ಆಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಇದರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಿಮಾಲಯದಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರವಾದದ್ದು – ಸಮಷ್ಟಿಯ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ನಡೆಸಿದ ಉಪ್ಪಿನ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಜನರ ಅನಿವಾರ್ಯ ಪದಾರ್ಥವಾದ ಉಪ್ಪಿನ ಮೇಲೆ ಬ್ರಿಟಿಷರು ತೆರಿಗೆ ಹಾಕಿದಾಗ ಗಾಂಧೀಜಿ ಪ್ರತಿಭಟಿಸಿದರು, ಸತ್ಯಾಗ್ರಹ ಮಾಡಬೇಕಾದೀತುಬೆಂದು ಎಚ್ಚರಿಸಿದರು.
ಹೀಗೆ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಒಪ್ಪದಿದ್ದಾಗ ಸಬರಮತಿ ಆಶ್ರಮದಿಂದ ದಾಂಡಿ (ದಂಡಿ) ಸಮುದ್ರ ತೀರದವರೆಗೆ 384 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ಗಳನ್ನು 60 ವರ್ಷದ ಗಾಂಧೀಜಿ ಬರಿಗಾಲಲ್ಲಿ ಯಾತ್ರೆ ಹೊರಟು, ದಿನಕ್ಕೆ ಬರೋಬ್ಬರಿ ಹನ್ನೆರಡು ಮೈಲಿಗಳಂತೆ ನಡೆದು, ದಾಂಡಿ ತಲುಪಿ ಸಮುದ್ರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರು ನಡುಗುವಂತೆ ಭಾರತೀಯರ ತಾಕತ್ತನ್ನು ಬಿತ್ತರಿಸಿದರು!
ತಾನು ಉಪ್ಪು ತಿನ್ನದ ಮನುಷ್ಯ, ಜನರಿಗಾಗಿ ಅದೇ ಉಪ್ಪಿನ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದನ್ನು ಪುನಃ ಮಾಡಿ ಸಾಧಿಸಿ ತೋರಿದರಲ್ಲ?! ಗಾಂಧೀಜಿ ಇಂತಹ ವಿಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ಅವಧೂತನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ ಎನ್ನುವುದೇ ಸತ್ಯ.