ಭಾರತೀಯ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯವಾದ ಭಾಗ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಲ, ದೇವಾಲಯಗಳು, ಅರಮನೆಗಳು, ಮನೆ, ಕೆರೆ, ಸೇತುವೆ, ಕೋಟೆ ಮುಂತಾದ ರಚನೆಗಳು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಲ ಎನಿಸುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲೂ ದೇವಾಲಯ ನಿರ್ಮಾಣದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡುವ ಅನೇಕ ಗ್ರಂಥಗಳಿವೆ. “ವಾಸ್ತುಶಾಸ್ತ್ರಗ್ರಂಥ, ಚತುರ್ವೇದಗಳಿಗೆ ಉಪವೇದಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಥರ್ವಣವೇದಕ್ಕೆ ಉಪವೇದ ಸ್ಥಾಪತ್ಯವೇದ ಅಂದರೆ ವಾಸ್ತು ಮತ್ತು ಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರಗಳು: ಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನ ಪರಂಪರೆಯುಳ್ಳದ್ದು ಎಂದು ಮತ್ತೆ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದೆಯಲ್ಲದೆ ಈ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅನುವರ್ತಿಸಿದ ಭಗು, ಅತ್ರಿ, ವಸಿಷ್ಠ ಮುಂತಾದ 18ವಾಸ್ತುಶಾಸ್ತ್ರಕಾರರ ಹೆಸರನ್ನುಅದರಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿದೆ. ಮುಂದಿನ ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತುಶಾಸ್ತ್ರ, ಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಮಾತ್ರ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿಪ್ರಾಧಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ಪಡೆದವು.
ಸುಮಾರು 7ರಿಂದ 8ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿಯೇ ದೇವಾಲಯದ ರೂಪ ರೇಷೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸುವ “ಸುಪ್ರಭೇದಾಗಮ, ಕಾಮಿಕಾಗಮ, ಕರವಾಗದ, ಕಾರಣಾಗಮ, ಅಜಿತಾಗದು” ಮುಂತಾದವು ರಚನೆಯಾಗಿದದ್ದು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಅದೇ ರೀತಿ ಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಕುರಿತಂತಹ “ಸಮರಾಂಗಣ ಸೂತ್ರಧಾರ, ಭುವನ ಪ್ರದೀಪನೆ, ಮಯಮತ, ಶಿಲ್ಪರತ್ನ ಮುಂತಾದ ಗ್ರಂಥಗಳು ರಚನೆಯಾಗಿದ್ದವು.
“ಸಮರಾಂಗಣ ಸೂತ್ರಧಾರ ವಾಸ್ತುಶಾಸ್ತ್ರವಾದರೂ ಸ್ಥಾಪತ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.ವಾಸ್ತುಶಾಸ್ತ್ರ ಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರದ ಒಂದು ಭಾಗ ಎಂಬುದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಆದರೆ ‘ಸಮರಾಂಗಣ ಸೂತ್ರಧಾರ’ದ ಪ್ರಕಾರ ಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ವಾಸ್ತುಶಾಸ್ತ್ರದ ಅಂಗವಾಗಿವೆ. ಈ ಗ್ರಂಥವನ್ನು 10ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿದ್ದ ಧಾರಾಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ರಾಜನಾದ ಭೋಜ ರಚಿಸಿದ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಗೃಹನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕಿಂತ ಪ್ರಾಸಾದ ನಿರ್ಮಾಣ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದದ್ದು. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಸಾದ ಎಂದರೆ ದೇವಾಲಯ ಎಂದರ್ಥ. ದೇವಾಲಯ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯಭಾಗವೆಂದರೆ ಮುಖ್ಯಮೂರ್ತಿಯ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಹಾಗೆಯೇ ವಿಮಾನ ಇತ್ಯಾದಿ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರ್ತಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಅದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಾಸಾದ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕಿಂತ ಮೂರ್ತಿ ಮುಖ್ಯ ಎಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡರೆ, ಮೂರ್ತಿ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕಿಂತ ಅದರ ಪೂರ್ವಭಾವಿಯಾದ ಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಣವೂ ಅಷ್ಟೇ ಮುಖ್ಯ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಮರಾಂಗಣ ಸೂತ್ರಧಾರದಲ್ಲಿ ಈ ಮೂರು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಚರ್ಚಿಸಲು ಮೂರು ಭಾಗಗಳನ್ನಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ:
1. ವಾಸ್ತು-ಮನೆಗಳು, ರಾಜಗೃಹಗಳು ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ (ಭವನ): 2. ಶಿಲ್ಪ – ಪ್ರತಿಮಾ ನಿರ್ಮಾಣ (ಭಾಗ್ಯರೀಯಂ); 3. ಚಿತ್ರ – ಬರೆಯಲ್ಪಡುವ ಚಿತ್ರಗಳು (ಆಲೇಂ). ಆದಲ್ಲದೆ, ವಾಸ್ತುವಿನ ಎಂಟು ಭಾಗಗಳಾದ ಪುರ, ದುರ್ಗ, ಭವನ, ಪ್ರಾಸಾದ, ಪ್ರತಿಮಾ, ಚಿತ್ರ, ಯಂತ್ರ,ಶಯನಾಸನ ಮುಂತಾದವನ್ನೂ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಭಾರತೀಯ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಆನೇಕ ವಾಸ್ತುಗ್ರಂಥಗಳು ಇರುವುದಾದರೂ ಸಮರಾಂಗಣ ಸೂತ್ರಧಾರವೇ ಎಲ್ಲಅಷ್ಟಾಂಗ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಪರಿಪೂರ್ಣ ವಾಸ್ತುಗಂಥ, ಏಕೆಂದರೆ ಮಾನಸಾರ ಮತ್ತು ಮಯಮತದಲ್ಲಿಭವನ ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಮೆಗಳವರ್ಣನೆಯಿದ್ದು ಚಿತ್ರಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಗಳಿಲ್ಲ, ಶಿಲ್ಪರತ್ನದಲ್ಲಿ ಭವನ – ಪ್ರತಿಮಾನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಗಳ ಬಗೆಗೆ ಇದ್ದರೂ ಇತರ ಯಂತ್ರ-ಶಯನಾಸನಗಳ ಬಗೆಗೆ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ಥಾಪತ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರಎಂದು ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಮರಾಂಗಣ ಸೂತ್ರಧಾರವೇ ಅತ್ಯಂತ ಪರಿಪೂರ್ಣ ವಾಸ್ತುಗ್ರಂಥ ಸಮರಾಂಗಣ ಸೂತ್ರಧಾರದಸಮಕಾಲೀನ ಗ್ರಂಥವಾದ ಅಪರಾಜಿತ ಪೃಚ್ಛವೂ ವಾಸ್ತುಶಾಸ್ತ್ರದ ಎಲ್ಲ ಅಂಶಗಳನ್ನೂ ಅಂದರೆ ವಾಸ್ತು, ಶಿಲ್ಪ, ಗೀತೆ, ಶಾಲವಾದಕರ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.”
ಹೀಗೆ ಸಮರಾಂಗಣ ಸೂತ್ರಧಾರವು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಾಪತ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ ಗ್ರಂಥವಾಗಿದೆ. ಇನ್ನು ದೇವಾಲಯಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡುವಾಗ ಹಲವಾರು ಪರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ನಮ್ಮ ಭಾರತೀಯರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ನಿರ್ಮಿತಿಯಾದರೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿಪ್ರವಾಹವು, ಶಕ್ತಿ ಪ್ರಕರಣವು ಸರಿಯಾಗಿ ಆಗಬೇಕೆಂಬ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದಲೇ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆಯಾ ನಿರ್ಮಿತಿಯು ಆಯಾ ನಿರ್ಮಾಣಕಾರಣಕ್ಕೆ ನ್ಯಾಯ ಒದಗಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.
“ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಆರಂಭಿಸುವ ಮೊದಲು ಮಾಡಬೇಕಾದ 12 ಕಾರ್ಯಗಳಿವೆ. ಅವು ಹೀಗಿವೆ: ಕಾರಾರಂಭ, ದೇಶನಿರ್ಣಯ, ಭೂಪರೀಕ್ಷಾ ಪ್ರವೇಶಾರ್ಥ ದೇವಬಲಿ, ಭೂಪರಿಗ್ರಹ, ಭೂಮಿ ಸಮಕಾರ್ಯ, ಶಂಕುಸ್ಥಾಪನಾ (ದಿಕ್ಷರಿಚ್ಛೇದ), ಪದ ನೀINFಯ (ವಾಸ್ತುಮಂಡಲ), ಸೂತ್ರವಿನ್ಯಾಸ, ದೇವಶಾಲಿ, ಗೃಹವೀಧ್ಯಾದಿಭೇದ, ಗರ್ಭಗ್ಯಾಸ ಎಂಬ ಕ್ರಮಾನುಗತ ಕಾರ್ಯಗಳು, ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ದೇಶನಿರ್ಣಯ ಭೂಪರೀಕ್ಷಾ ಗಮನಿಸಬಹುದು. ದೇವಾಲಯದ ನಿವೇಶನ ಚೌಕ ಅಥವಾ ಆಯತಾಕಾರವಾಗಿರಬೇಕು: ಚೂಪಾದ ಸಾಮಗ್ರಿ ಅಥವಾ ಮೂಳೆಗಳಿಲ್ಲದ ಭೂಮಿಯಾಗಿರಬೇಕು: ವಿವಿಧ ಬಣ್ಣ, ರುಚಿ, ಸುಗಂಧದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಬೀಜೋತ್ಪತ್ತಿಯುತವಾಗಿರಬೇಕು; ಸ್ನಿಗ್ಧ ಭೂಮಿಯಾಗಿರಬೇಕು; ಪಶ್ಚಿಮ ಅಥವಾ ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಎತ್ತರವಾಗಿರಬೇಕು. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿರುವ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಂಡ ಆನಂತರ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹಳ್ಳತೋಡಿ ಮಣ್ಣು ಅಥವಾ ನೀರು ತುಂಬುವುದರ ಮೂಲಕ ಪರೀಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ಆ ಹಳ್ಳದಲ್ಲಿ ಅವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ತುಂಬಿದಂತಿದ್ದರೆ ಅಥವಾ ತುಂಬಿ ಹರಿದರೆ ಅದು ಉತ್ತಮ ನಿವೇಶನ ಎನಿಸುವುದು. ಇಂತಹ ನಿವೇಶನದಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣಪೂರ್ವ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ವಿಧಿಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಬೇಕು. ದೇವಾಲಯ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಅನುಸರಿಸಬೇಕಾದ ಅಳತೆ-ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಈ ಹಂತದಲ್ಲೇ ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. (ಸೂತ್ರವಿನ್ಯಾಸ). ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸೂತ್ರ ಪರ್ಯಂತಸೂತ್ರ ಎಂದು ಎರಡು ಸೂತ್ರಗಳಿವೆ.ದೇವಾಲಯದ ಆಳತೆ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸುವುದು ಪ್ರಮಾಣ ಸೂತ್ರ (ಮಾನಸೂತ್ರ), ಇದರ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಉಳಿದೆಲ್ಲ ಭಾಗದ ಅಳತೆಗಳೂ ನಿರ್ಣಯವಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಪ್ರಮಾಣ ಸೂತ್ರ ಪರಿಧಿಯಿಂದ ಹೊರಗೆ ಸುತ್ತಲೂ ಇರುವುದೇ ಪರ್ಯಂತಸೂತ್ರ, ಅಂದರೆ ಇದು ಕಟ್ಟಡದ ಪರಿಮಿತಿ ಮತ್ತು ಹೊರಚಾಚುವಿಕೆಯನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸುತ್ತದೆನ್ನಬಹುದು. ಗರ್ಭ ನ್ಯಾಸದ ಸ್ಥಳ, ದೇವತೆಗಳ ಸ್ಥಳ ಇವುಗಳನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸುವುದು ವಿನ್ಯಾಸಸೂತ್ರ ಈ ಸೂತ್ರಗಳು ದೇವಾಲಯ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸುತ್ತವೆ.”
ಕಾಲ ಕ್ರಮೇಣ ದೇವಾಲಯಗಳ ರಚನಾವಿನ್ಯಾಸಗಳು ಉತ್ತರ ಭಾರತ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತ ಶೈಲಿಯೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದವು, ಆದಕ್ಕೆ ಔತ್ತರೇಯ ಮತ್ತು ದಾಕ್ಷಿಣಾತ್ಯ ಎಂಬ ಹೆಸರೂ ಆದವು, ಈ ಎರಡರ ಸಂಸರ್ಗದಿಂದ ವೇಸರವೆಂಬ ಹೊಸ ಶೈಲಿಯೂ ಕೂಡ ಮೂಡಿಬಂದಿತು.ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ದೇವಾಲಯಗಳು ತಳವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮೇಲ್ಬಾಗದಲ್ಲಿ ಚೌಕಾಕಾರವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ತಳವಿನ್ಯಾಸ ವಿವಿಧ ಆಕಾರಗಳಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ.
ತಳಭಾಗದಿಂದ ತುದಿಯವರೆಗೆ ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ದೇವಾಲಯಗಳು ಲಂಬವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿದ್ದರೇ, ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯದ ರಚನೆ ಸಮತಳ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ.ಉತ್ತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯದ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಪೀಠ, ಜಂಘಾ, ಶೃಂಗ, ಆಮಲಕ, ಕಲಶ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಿದರೆ, ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅಧಿಷ್ಠಾನ, ಭಿತ್ತಿ, ಪ್ರಸ್ತರ, ಗ್ರೀವ, ಶಿಖರ, ಸ್ತೂಪಿ ಎಂಬ ಆರು ಭಾಗಗಳಿರುತ್ತವೆ.ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸ್ತೂಪ, ಚೈತ್ಯ, ವಿಹಾರ, ಬಸದಿ, ಜಿನಾಲಯ, ದೇವಾಲಯ, ಚರ್ಚ್, ಧಾರ್ಮಿಕ ನಿರ್ಮಿತಗಳು ಮುಂತಾದ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರಗಳನ್ನು ನಾವು ಕಾಣಬಹುದು. ಸ್ತೂಪ ಎಂಬುದು ಸಂಸ್ಕೃತ ಶಬ್ದ, ಇದರ ಅರ್ಥ ಘನ ಗೋಲಾಕೃತಿ, ಋಗ್ವದದಲ್ಲಿ ಇದರ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ. ಪ್ರಾಯಶಃ ಆ ಕಾಲದಿಂದಲೇ ಗಣ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥ ನಾಲ್ಕು ರಸ್ತೆಗಳು ಸಂಧಿಸುವ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಬೃಹತ್ ಸ್ತೂಪಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವಿದ್ದಿತ್ತು. ಇವೆಲ್ಲದರ ಜೊತೆಗೆ ಶೈವ-ವೈಷ್ಣವ-ಶಾಕ್ತ ಪಂಥಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದ ಅನೇಕ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಪ್ರಭೇದಗಳನ್ನು ನಾವು ಗುರುತಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರಮನೆಗಳ ರಚನೆ, ಕೋಟೆಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ, ಸ್ತಂಭಗಳ ನಿಲಿಸುವಿಕೆ, ಧರ್ಮ ಛತ್ರಗಳು, ರಸ್ತೆಗಳು, ನೀರಿನ ನೆಲೆಗಳು ಮುಂತಾದವೆಲ್ಲ ತಮ್ಮ ಶೈಲಿಯಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲರ ಗಮನವನ್ನು ಸೆಳೆಯುವಂತಿದೆ. ಇನ್ನು ಗೋಪುರಗಳ ವಿನ್ಯಾಸ, ಶಿಖರಗಳ ಎತ್ತರ, ಬೃಹತ್ ಗಾತ್ರದ ದೇವಾಲಯಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ, ಅರಮನೆಗಳ ಕಟ್ಟುವಿಕೆ, ಕೋಟೆಯ ವಿನ್ಯಾಸಗಳು, ಅದಕ್ಕಿರುವ ಸುತ್ತುಗಳು ಮುಂತಾದ ಸಂಗತಿಗಳು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಕಲೆಯ ಹೆಗ್ಗುರುತಾಗಿ ಇನ್ನೂ ಜನರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತಾಬಂದಿದೆ.