ಸ್ಕಂದಗುಪ್ತನು ಎಷ್ಟೇ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರೂ ಪುಷ್ಯಮಿತ್ರನ ಬಣಗಳ ದಂಗೆ ಮತ್ತು ಹೂಣರ ದಾಳಿಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದ ಪರಿಣಾಮಗಳಿಂದ ಚೇತರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಗುಪ್ತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ವಂಶಪರಂಪರಾಗತ ಅಧಿಕಾರವು, ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೊರವಲಯದ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಆ ಪದ್ಧತಿ ಇದ್ದುದು, ಹೊರಗಿನವರು ಪುನಃ ಪುನಃ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದ ದಾಳಿಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರದ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ, ಧಕ್ಕೆ ತಂದಿತು. ಕೇಂದ್ರದ ಪ್ರಾಂತಾಧಿಕಾರಿಗಳು ಬಲಗೊಂಡರು. ರಾಜಸಂತತಿಯು ಸಹ ಕ್ಷೀಣವಾಗಿ ಪರಸ್ಪರ ಹೋರಾಟಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡುವು : ನಿಷ್ಠರಾದ ಸಾಮಂತರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ದುರ್ಗತಿಯನ್ನು ತಿದ್ದಲು ಅಸಮರ್ಥರಾದರು. ನಮಗೆ ತಿಳಿದಿರುವ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಗುಪ್ತ ವಂಶಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಗುಪ್ತನೇ ಕೊನೆಯವನು. ಇವನು ಚಕ್ರಾಧಿಪತ್ಯದ ಏಕತೆಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಹುವಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದನು. ಇವನ ಮರಣಾನಂತರ, ಸಮುದ್ರಗುಪ್ತನ ಕಾಲದಿಂದ ಗುಪ್ತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದ ಸಿಯಾಲಕೋಟೆ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವ ಮಾಳವ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳನ್ನು ಹೂಣರು ಸುಲಭವಾಗಿ ಆಕ್ರಮಿಸಿ ಕೊಂಡರು. ಹೂಣರು ಅನಾಗರಿಕ ಜನಾಂಗದವರಾಗಿದ್ದರು. ಇವರು ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯಾದ ಬಯಲುಗಳಿಂದ ಹೊರಟು ಕ್ರಿ.ಶ. ಐದನೆ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ರೋಮ್ ಚಕ್ರಾಧಿಪತ್ಯದ ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾಗದಲ್ಲಿಯೂ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಗುಪ್ತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಹರಡಿಕೊಂಡು ತಮ್ಮ ವಿನಾಶಕ ದಾಳಿಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದರು. ಆಗ ಬಂದವನೆ
ಹರ್ಷವರ್ಧನ
ಹರ್ಷವರ್ಧನ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಹರ್ಷನು 590-647 ಸುಮಾರು 606 ರಿಂದ 647 ರವರೆಗೆ ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ದೊಡ್ಡ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಆಡಳಿತಗಾರನಾಗಿದ್ದನು.
ಹರ್ಷನ ಆಳ್ವಿಕೆಯು ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದ ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಯುಗಕ್ಕೆ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಆಗ ವಿಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳು ಪ್ರಾಬಲ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದವು.
ಇವನು ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ಆಕ್ರಮಣಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದ ಕೊನೆಯ ದೊಡ್ಡ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವಾದ ವರ್ಧನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಕೊನೆಯ ಆಡಳಿತಗಾರನಾಗಿದ್ದನು.
ಕ್ರಿ.ಶ. 6 ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾನ್ ಗುಪ್ತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪತನದ ನಂತರ, ಭಾರತವು ತನ್ನದೇ ಆದ ಸುವರ್ಣ ಯುಗವನ್ನು ಕಂಡಿತು, ಹರ್ಷವರ್ಧನನು ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಗವನ್ನು ಏಕೀಕರಿಸಿ ತನ್ನ ರಾಜಧಾನಿ ಕನ್ಯಾಕುಬ್ಜದಿಂದ ನಾಲ್ಕು ದಶಕಗಳ ಕಾಲ ಆಳಿದನು.
ಗುಪ್ತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಅವನತಿಯ ನಂತರ ವರ್ಧನ ರಾಜವಂಶ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಪುಷ್ಯಭೂತಿ ರಾಜವಂಶವು ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಗೆ ಬಂದಿತು.ಅವನ ನಂತರ ಅವನ ಹಿರಿಯ ಮಗ ರಾಜ್ಯವರ್ಧನ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದನು.
ತನ್ನ ಸಹೋದರನ ಮರಣದ ನಂತರ, 16 ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, ಹರ್ಷವರ್ಧನನು ಥಾನೇಶ್ವರದ (ಆಧುನಿಕ ಹರಿಯಾಣ) ನಿರ್ವಿವಾದಿತ ಆಡಳಿತಗಾರನಾದನು.
ಕ್ರಿ.ಶ. 7 ನೇ ಶತಮಾನದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಭಾರತೀಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ಇದು ಇಡೀ ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ವಾಯುವ್ಯ ಭಾರತವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು.
ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ, ಅವನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಕಾಮರೂಪದವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು ಮತ್ತು ನರ್ಮದಾ ನದಿಯವರೆಗೆ ಹರಿಯಿತು.
ಅವನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಇಂದಿನ ಒರಿಸ್ಸಾ, ಬಂಗಾಳ, ಪಂಜಾಬ್ ಮತ್ತು ಇಡೀ ಇಂಡೋ-ಗಂಗಾ ಬಯಲಿನಲ್ಲಿ ಹರಡಿತ್ತು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
ವರ್ಧನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಎರಡು ವಿಶಿಷ್ಟ ರೀತಿಯ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು: ಕೇಂದ್ರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು, ಗುಜರಾತ್, ಬಂಗಾಳ, ಕಳಿಂಗ, ರಜಪೂತಾನ ಮುಂತಾದ ಹರ್ಷನ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಒಳಪಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಜಲಂಧರ್, ಕಾಶ್ಮೀರ, ನೇಪಾಳ, ಸಿಂಧ್, ಕಾಮರೂಪ (ಆಧುನಿಕ ಅಸ್ಸಾಂ) ಸೇರಿದಂತೆ ಅವನ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಂತರಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು.
ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ
ಹರ್ಷವರ್ಧನನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಅನೇಕರಿಗೆ ಮಹಾನ್ ಗುಪ್ತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿತು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಆಡಳಿತವು ಗುಪ್ತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ.
ಅವನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಗುಲಾಮಗಿರಿ ಇರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಜನರು ತಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ತಮ್ಮ ಜೀವನವನ್ನು ನಡೆಸಲು ಸ್ವತಂತ್ರರಾಗಿದ್ದರು.ಅವನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಗೃಹಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ಮೂಲಕ ಬಡವರನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡಿಕೊಂಡ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ.
ಅನೇಕ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ, ಹರ್ಷವರ್ಧನನನ್ನು ತನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಜೆಗಳು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಇರುವಂತೆ ನೋಡಿಕೊಂಡ ಉದಾತ್ತ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವನು ತನ್ನ ಜನರ ಮೇಲೆ ಭಾರಿ ತೆರಿಗೆಗಳನ್ನು ವಿಧಿಸಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕತೆಯು ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿಗೆ ಸ್ವಾವಲಂಬಿಯಾಗಿತ್ತು.
ಅವನ ರಾಜಧಾನಿ ಕನೌಜ್ (ಇಂದಿನ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ) ಅನೇಕ ಕಲಾವಿದರು, ಕವಿಗಳು, ಧಾರ್ಮಿಕ ಮುಖಂಡರು ಮತ್ತು ವಿದ್ವಾಂಸರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿತು, ಇದು ಹರ್ಷವರ್ಧನನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ವಿಸ್ತರಣೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿತು.
ಕಲೆ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ
ಹರ್ಷನು ಕಲೆ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಎರಡರ ಪೋಷಕನಾಗಿದ್ದನು. ಅವರು ಸ್ವತಃ ಲೇಖಕರಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ನಾಗಾನಂದ, ರತ್ನಾವಳಿ, ಪ್ರಿಯದರ್ಶಿಕಾ ಎಂಬ ಮೂರು ಸಂಸ್ಕೃತ ನಾಟಕಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಆದಾಯದ ನಾಲ್ಕನೇ ಒಂದು ಭಾಗವು ವಿದ್ವಾಂಸರನ್ನು ಪೋಷಿಸಲು ಹೋಯಿತು.
ಇದಲ್ಲದೆ, ಹರ್ಷನ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತುಂಗದಲ್ಲಿದ್ದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ನಳಂದ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಬಗ್ಗೆ ಹ್ಯುಯೆನ್ ತ್ಸಾಂಗ್ ಸಾಕಷ್ಟು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ.
ನಳಂದದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 10,000 ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಮತ್ತು 2,000 ಶಿಕ್ಷಕರು ಇದ್ದರು.
ಪಠ್ಯಕ್ರಮವು ವೇದಗಳು, ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮ, ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ, ತರ್ಕಶಾಸ್ತ್ರ, ನಗರ ಯೋಜನೆ, ವೈದ್ಯಕೀಯ, ಕಾನೂನು, ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು.
ಅಲ್ಲದೆ, ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಭಾರತೀಯ ಬರಹಗಾರ ಮತ್ತು ಕವಿ ಬಾಣಭಟ್ಟನು ಹರ್ಷವರ್ಧನನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ‘ಆಸ್ಥಾನ ಕವಿ’ ಆಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು.
ಸಮಾಜ ಮತ್ತು ಧರ್ಮ
ಹಿಂದೂಗಳಲ್ಲಿ ಜಾತಿ ಪದ್ಧತಿ ಪ್ರಚಲಿತದಲ್ಲಿತ್ತು. ಅವರನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಜಾತಿಗಳು ಅಥವಾ ವರ್ಣಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ: ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ವೈಶ್ಯ, ಕ್ಷರಿಯಾ ಮತ್ತು ಶೂದ್ರ, ಅವರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಉಪಜಾತಿಗಳಿವೆ.
ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದ ಉದಾರವಾದಿ ಯುಗಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಮಹಿಳೆಯರ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಕುಸಿಯಿತು.
ಸತಿಪ್ರಥ (ವಿಧವಾ ಹತ್ಯೆ) ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿತ್ತು, ಮತ್ತು ಮೇಲ್ಜಾತಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿಧವಾ ಮರುವಿವಾಹಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವಿರಲಿಲ್ಲ.
ಹರ್ಷನು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಶಿವನ ಆರಾಧಕನಾಗಿದ್ದನು ಆದರೆ ನಂತರ ಮಹಾಯಾನ ಬೌದ್ಧನಾದನು. ಆದರೂ, ಅವನು ಇತರ ನಂಬಿಕೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸಹಿಷ್ಣುನಾಗಿದ್ದನು.
ಮಹಾಯಾನ ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮದ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳನ್ನು ಜನಪ್ರಿಯಗೊಳಿಸುವ ಮತ್ತು ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ, ಹರ್ಷನು ಸಾ.ಶ 643 ರಲ್ಲಿ ಹ್ಯುಯೆನ್ ತ್ಸಾಂಗ್ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯ ಕನ್ಯಾಕುಬ್ಜದಲ್ಲಿ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಸಭೆಯನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಿದನು.
ಅಲ್ಲದೆ, ಪ್ರತಿ ಐದು ವರ್ಷಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ಪ್ರಾಚೀನ ನಗರ ಅಲಹಾಬಾದ್ನಲ್ಲಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಮಾರಂಭಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ, ಅವರು ದಾನ ಅಥವಾ ಕೊಡುವ ಸಮಾರಂಭವನ್ನು ನಡೆಸಿದರು, ಇದು ಮೂರು ತಿಂಗಳ ಕಾಲ ನಡೆಯಿತು.
.