ಅವನ ಧೈರ್ಯ, ಸತ್ಯಪ್ರಿಯತೆ ಮತ್ತು ಸ್ವತಂತ್ರ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಮತ್ತೊಂದು ಘಟನೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದು ವಿಹಿತ. ರತ್ನಗಿರಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರೈಮರಿ ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಓದುವಾಗ ಒಂದು ದಿನ ಅವನ ಸಹಪಾಠಿಗಳು, ಕಡಲೇಕಾಯಿಯನ್ನು ತಂದು, ವಿರಾಮಕಾಲದಲ್ಲಿ ತಿಂದು ಸಿಪ್ಪೆಯನ್ನು ಅಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಎಸೆದಿದ್ದರು. ವಿರಾಮದ ಅನಂತರ ಮಾಸ್ತರು ಬಂದವರು, ಎಲ್ಲ ಹುಡುಗರೂ ಸಿಪ್ಪೆಯನ್ನು ಆರಿಸಿ ಹೊರಗೆಸೆಯಬೇಕೆಂದೂ, ನೆಲವನ್ನು ಗುಡಿಸಬೇಕೆಂದೂ ಹೇಳಿದರು. ಆದರೆ ಬಾಲನು ತಾನು ಆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದಿಲ್ಲವೆಂದೂ, ತನಗೂ ಕಡಲೇಕಾಯಿ ಪ್ರಕರಣಕ್ಕೂ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಇಲ್ಲವೆಂದೂ, ತಾನು ಎಂದಿನಂತೆ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಊಟಕ್ಕೆ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಿದ್ದುದಾಗಿಯೂ ವಾದಿಸಿದನು. ಹೆದರಿ ತತ್ತರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಸಹಪಾಠಿಗಳು ಅವನ ವಿರುದ ಸಾಕ್ಷ್ಯ ಹೇಳಿದರು. ತಮ್ಮ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸದಿದ್ದರೆ ಬೆತ್ತದಲ್ಲಿ ಹೊಡೆಯುವುದಾಗಿ ಮಾಸ್ತರು ಎಚ್ಚರಿಸಿದರು. ಆಗ ಬಾಲನು ತನ್ನ ಚೀಲವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡು, ಈ ಅನ್ಯಾಯಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯಾಗಿ ತರಗತಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮನೆಗೆ ಹೋದ. ಸಂಜೆ ಮಾಸ್ತರು ಗಂಗಾಧರ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳಿಗೆ ಈ ಘಟನೆಯ ಬಗ್ಗೆ ದೂರಿತ್ತರು. ಆಗ ತಮ್ಮ ಮಗ ಹೇಳಿದುದು ಸತ್ಯವೆಂದೂ, ಮನೆಯ ಹೊರಗೆ ಏನನ್ನೂ ತಿನ್ನುವುದಾಗಲಿ, ತಾನಾಗಿಯೇ ಅಂಗಡಿಗಳಲ್ಲಿ ತಿನಿಸುಗಳನ್ನು ಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಲಿ ತಮ್ಮ ಮಗನಿಗೆ ಅಭ್ಯಾಸವಿಲ್ಲವೆಂದೂ ಗಂಗಾಧರ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು ಹೇಳಿದರು. ಗಂಗಾಧರ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹುಡುಗರಿಗೆ ಖರ್ಚಿಗೆಂದು ದುಡ್ಡು ಕೊಡುವ ಅಭ್ಯಾಸವಿರಲಿಲ್ಲವೆಂದು ವಿಧಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ತಿಲಕರನ್ನು ಬೆಳಸಿದ ರೀತಿಯ ಬಗ್ಗೆಯೂ, ಗಂಗಾಧರ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳಿಗೆ ಮಗನಲ್ಲಿದ್ದ ಅಪಾರ ವಿಶ್ವಾಸ ನಂಬುಗೆಗಳ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಈ ಘಟನೆಯಿಂದ ತಿಳಿಯಬಹುದು.ಶಾಲೆಗೆ ಸೇರಿಸಿದ್ದಾಯಿತು. ಈ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಲಕನು ಮಾರಿಸನ್ನನ ‘ಹಿಂದೂದೇಶದ ಚರಿತ್ರೆ’ಯನ್ನು ಓದಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಈ ಚರಿತ್ರೆಯು ಮರಾಠರ, ಸಿಕ್ಕರ ಮತ್ತು ಮುಸಲ್ಮಾನರ ವಿರುದ್ಧ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಪಕ್ಷಪಾತಿಯಾಗಿದೆಯೆಂದೂ, ಏಕಪಕ್ಷೀಯವೆಂದೂ ಇದನ್ನು ತಿಲಕರು ಮುಂದೆ ಎಷ್ಟೋ ಬಾರಿ ಟೀಕಿಸಿದರು. ಈ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಬಾಲಕನಿಗೂ ಗಣಿತದ ಅಧ್ಯಾಪಕರಿಗೂ ತಿಕ್ಕಾಟವಾದುದು. ಒಂದು ಲೆಕ್ಕವನ್ನು ಬಿಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ತಾನು ಅನುಸರಿಸಿದ ವಿಧಾನ ಮಾತ್ರ ಸರಿಯೆಂದು ಬಾಲನು ಹಠಹಿಡಿದ. ಕೊನೆಗೆ ಪ್ರೊಫೆಸರ್ ಕೇರೊ ಲಕ್ಷ್ಮಣ್ ಛತ್ರೆಯವರೇ ಈ ತಿಕ್ಕಾಟದಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಸಂಧಾನ ನಡೆಸಬೇಕಾಯಿತು.
ಪುಣೆಗೆ ಬಂದು ನೆಲಸಿದ ಕೆಲವು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಬಾಲನ ತಾಯಿ ಕಾಯಿಲೆ ಬಂದು ತೀರಿಕೊಂಡರು. ಆಕೆ ದುರ್ಬಲ, ಬಡಕಲು ಹೆಂಗಸು ; ವ್ರತ ಉಪವಾಸಗಳಿಂದ ಇನ್ನೂ ತೇದು ಹೋಗಿತ್ತು ಆಕೆಯ ದೇಹ, ಸೂರದೇವನಿಗೆ ತಾನು ಹದಿನೆಂಟು ತಿಂಗಳ ಕಾಲ ನಡೆಸಿದ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗೆ, ಆತ ಕೊಟ್ಟ, ವರವೇ ತನ್ನ ಈ ಮಗನೆಂದು ಆಕೆ ದೃಢವಾಗಿ ನಂಬಿದ್ದರು. ಇದು ಕುರುಡು ನಂಬಿಕೆಯೆಂದು ವಿಚಾರವಾದಿಗಳು ಹಂಗಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ ಭಾರತದ ಬಾನಿನಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನು ಬೆಳಗುವ ತೇಜಸ್ಸಿನಂತೆಯೇ ತನ್ನ ಮಗನೂ ಬೆಳಗುವನೆಂದು ಆಕೆ ನಂಬಿದ್ದರು. ಆಕೆಯ ನಂಬಿಕೆ ಹೇಗಾದರೂ ಇರಲಿ, ತಿಲಕರಂತೂ ಭಾರತದ ಜನಜೀವನದ ಬಾನಿನಲ್ಲಿ ಬೆಳಕು ಮೂಡಿಸಿದರೆಂಬುದು ನಿಜ. ತಮ್ಮ ಅತೀವ ತ್ಯಾಗ, ಅಸಮಾನ ಕಷ್ಟಸಹನೆ ಮತ್ತು ಜನರ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ನಡೆಸಿದ ನಿಷ್ಠೆಯ ದುಡಿತ ಇವುಗಳಿಂದ ತಮ್ಮ ಸಮಕಾಲೀನರಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಬೆಳಗಿದರೆಂಬುದೂ ನಿಜ.
ತಾಯಿಯಂತೆಯೇ ಬಾಲನಿಗೂ ಅಷ್ಟೇನೂ ದಾರ್ಡ್ಯವಿಲ್ಲದ ದುರ್ಬಲ ಮೈಕಟ್ಟೇ ಇತ್ತು. ಗಂಗಾಧರ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು ಕೆಲಸದ ಮೇಲೆ ಪುಣೆ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಸುತ್ತಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ತಾಯಿ ತೀರಿಕೊಂಡ ಮೇಲೆ ಬಾಲನು ತನ್ನ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ ಗೋವಿಂದರಾವ್ ತಿಲಕರ ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಬೆಳೆದ, ಹೆಂಡತಿ ತೀರಿಕೊಂಡ ಆರು ವರ್ಷಗಳ ಅನಂತರ ಗಂಗಾಧರ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳೂ ತೀರಿಕೊಂಡರು. ಆಗ ಬಾಲನಿಗೆ 16 ವರ್ಷ, ಮೆಟ್ರಿಕ್ಯುಲೇರ್ಷ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಓದುತ್ತಿದ್ದ. ತಮಗೆ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸವಿಲ್ಲದುದರಿಂದ, ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮುನ್ನಡೆಗೆ ಹೇಗೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಯಿತೆಂಬುದನ್ನು ಬಲ್ಲ ಗಂಗಾಧರಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು ಮಗನಿಗೆ ಹಾಗಾಗಬಾರದೆಂದು ಹಾರೈಸಿದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ತಮ್ಮ ಮಗನನ್ನು ಕಾಲೇಜಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಲು ಅಗತ್ಯವಾದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿ, ಗೋವಿಂದರಾಯನನ್ನು ಪೋಷಕನನ್ನಾಗಿ ಗೊತ್ತು ಮಾಡಿದರು. ತಾವು ಸಾಯುವುದಕ್ಕೆ ಕೆಲವು ತಿಂಗಳ ಮೊದಲು ಗಂಗಾಧರ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು ಬಾಲನಿಗೆ ರತ್ನಗಿರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ದಪೋಲಿಯ ಹತ್ತಿರದ ಲಡಫರ್ ಹಳ್ಳಿಯ ಚಿತ್ಪಾವನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಒಂದು ಗೌರವಸ್ಥ ಮನೆತನದ ಹತ್ತು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನ ಹೆಣ್ಣೆಂದನ್ನು ಮದುವೆ ಮಾಡಿದ್ದರು. ತಾಪಿಯೆಂದು ಆಕೆಯ ಹೆಸರು. ಆಗಿನ ಪದ್ಧತಿಯಂತ ಗಂಡನ ಮನೆಯವರು ಆಕೆಯ ಹೆಸರನ್ನು ಸತ್ಯಭಾಮಾ ಎಂದು ಬದಲಾಯಿಸಿದರು. ಗಂಡು ಹೆಣ್ಣುಗಳ ಜಾತಕಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿ, ಹೊಂದಿದೆಯೆಂದು ಸಮಾಧಾನಪಟ್ಟು, ಅನಂತರ ಏರ್ಪಡಿಸಿದ ಹಳೆಯ ರೀತಿ ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹ ಇದು ತಿಳಿದಿದ್ದರು.