ಬನವಾಸಿಯ ಕದಂಬರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ತಾಮ್ರ ಶಿಲಾಶಾಸನಗಳನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ವಿದ್ಯಾಪ್ರೋತ್ಸಾಹವಿರಬೇಕೆಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಬಹುಶಃ ತಾಳಗುಂದದಂಥ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಪುರಿಗಳಿದ್ದು ಅವು ವಿದ್ಯಾ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿರಬೇಕು. ಸಮಕಾಲೀನ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ನಾನಾ ಗೋತ್ರಸೂತ್ರದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಗ್ರಾಮದಾನ ಮಾಡಿರುವ ವಿಷಯಗಳು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಅಗ್ರಹಾರಗಳೂ ಇದ್ದು ವಿದ್ಯಾಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ಪ್ರಸಾರಕ್ಕೆ ಸಹಾಯಕವಾಗಿರಬಹುದೆಂದು ಊಹಿಸಬಹುದು. ಜೈನ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾದಾನವೂ ಮುಖ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ವೇದ, ಛಂದಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ ಪಾರಂಗತರಾಗಿದ್ದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಪ್ರಸ್ತಾಪ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿವೆ. ಶಾಸ್ತ್ರಾಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಂಡಿತ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದ ಜೈನ ಕುಮಾರದತ್ತ ಎಂಬುವನ ಉಲ್ಲೇಖ ಹಲಸಿಯ ತಾಮ್ರಪಟದಲ್ಲಿದೆ. ಇವು ಆ ಕಾಲದ ಅಧ್ಯಯನ ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಸೂಚನೆ ನೀಡುತ್ತವೆ.
ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾಷೆ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಚಾರಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದು ಕದಂಬರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಇವರ ಹಲವಾರು ಶಾಸನಗಳು ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿವೆ. ತಾಳಗುಂದ ಶಾಸನದಂಥ ಉತ್ಕೃಷ್ಟ ಕಾವ್ಯರಚನೆಗಳೂ ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತವೆ. ಬಹುಶಃ ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯೂ ಆಡಳಿತಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬಂದು ಅದು ಗ್ರಂಥಸ್ಥ ಭಾಷೆಯಾಗಬಲ್ಲ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲಾರಂಭಿಸಿರಬೇಕೆಂದು ಹಲ್ಲಿಡಿ ಶಾಸನದಿಂದ ತಿಳಿಯಬಹುದು. ಲಲಿತ ಕಲೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸಮಕಾಲೀನ ಮಾಹಿತಿಗಳು ಕಡಿಮೆ, ಸಮಾಜದ ಉನ್ನತ ವರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಷ್ಟಸಂಗೀತ ರೂಪಿತವಾಗಿದ್ದಿತೆಂಬುದಕ್ಕೆ ತಾಳಗುಂದ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಆಧಾರ ದೊರಕುತ್ತದೆ. ಕದಂಬರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಿತ್ತು ಎಂದು ಅದರಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಈ ಕಾಲದ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಕುರಿತ ಹೆಚ್ಚಿನ ವಿವರಗಳು ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ಅತಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಕನ್ನಡ ಶಾಸನವೆನಿಸಿದ ಹಲ್ಮಡಿ ಶಾಸನವು ಕದಂಬ ಕಾಕುತ್ಸವರ್ಮನದೆಂದು ಹಲವರು ಊಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಅನೇಕಶಾಸನಗಳು ಸಂಸ್ಕೃತ-ಪ್ರಾಕೃತ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿವೆ. ಚಂದ್ರವಳ್ಳಿಯ ಮಯೂರಶರ್ಮನದೆನ್ನಲಾದ ಶಾಸನ ಪ್ರಾಕೃತ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಪ್ರಾಕೃತ ಭಾಷೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ದೊರೆತದ್ದು ಜೈನಧರ್ಮೀಯರಿಂದ ಅವರು ಮೊದಲು ತಮ್ಮ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದುದು ಆ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿಯೇ, ಅನಂತರವೇ ಅವರು ಸಂಸ್ಕೃತ ಹಾಗೂ ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸತೊಡಗಿದುದು. ಅನಂತರದ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಜೈನರ ಕೊಡುಗೆ ಅಪಾರವಾದುದಾಗಿದೆ. ದುರ್ವಿನೀತನ ‘ಶಬ್ದಾವತಾರ’ವು ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿದೆ, ಎನ್ನುವ ವಾದವನ್ನು ಒಪ್ಪಿದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಸಾಹಿತ್ಯಕೃತಿ ಎನಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು.
ತಾಳಗುಂದ ಶಾಸನದ ಕರ್ತೃ ಕುಬ್ಬನೆಂಬ ಕವಿ ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳ ಭಾಷೆ, ಅಲಂಕಾರಗಳು, ವೃತ್ತಗಳು ಈ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬಂದಿವೆ. ಈ ಕಾಲದ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಇತರ ಸಾಹಿತಿಗಳ, ಅವರ ಕೃತಿಗಳ ಉಲ್ಲೇಖವಿದ್ದರೂ ಆ ಕೃತಿಗಳು ನಮಗೆ ಲಭ್ಯವಾಗದೇ ಇರುವುದು ದುರದೃಷ್ಟಕರ, ಸಾಹಿತ್ಯ ಮೀಮಾಂಸೆಯನ್ನು ಕುರಿತಾದ ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗ ಒಂಭತ್ತನೆಯ ಶತಮಾನದ ಕೃತಿ, ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕ ಕೃತಿಯೊಂದರ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಆ ವೇಳೆಗೆ ಕಂಡುಬಂದಿತ್ತೆಂದ ಮೇಲೆ ಅದಕ್ಕೂ ಮೊದಲು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪ್ರೌಢವಾಗಿ ಬೆಳೆದಿತ್ತೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದು ತಪ್ಪಾಗಲಾರದು. ಹಲ್ಲಿಡಿ ಶಾಸನ ಇದಕ್ಕೊಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾದ ಸಾಕ್ಷಿ, ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಶ. ಐದನೆಯ ಶತಮಾನಕ್ಕೆ ಸೇರಿದುದೆಂದು ಹೇಳಲಾದ ಇದು ಅತಿಪಾಚೀನ ಕನ್ನಡ ಶಾಸನ. ಇದು ಅಂದಿನ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೂ ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದ ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯ ಮೇಲೆ ಆಪೂರ್ವವಾದ ಬೆಳಕನ್ನು ಚೆಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕೃತದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಸಾಕಷ್ಟು ಕಾಣಬಹುದಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೂ ಹಿಂದಿನ ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನಾವು ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣದಿದ್ದರೂ ಇತರ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿನ ವಾಯದಿಂದ ತಿಳಿಯಬಹುದು, ಆದರೂ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆರಂಭ ದೆಶೆಯಲ್ಲಿದ್ದಿತೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು.
ಸಂಸ್ಕೃತ-ಪ್ರಾಕೃತ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃತಿಗಳು ಮಾತ್ರ ಈ ಮೊದಲು ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದ್ದುವು. ಕರ್ನಾಟಕದ ಅರಸರು, ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ತಲಕಾಡಿನ ಗಂಗರು ಜೈನರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಪಾಣಿನಿಯ ಅಷ್ಟಾಧ್ಯಾಯಿಗೆ ಟೀಕೆಯನ್ನು ಬರೆದ ಪೂಜ್ಯಪಾದ ಮತ್ತು ಆತನ ‘ಶಬ್ದಾವತಾರ’ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖವಾಗಿದೆ.