ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಭ್ರಮೆ ಎನ್ನುವುದು ತತ್ವ ಮಿಮಾಂಸೆಯ ಒಂದು ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯಾಗಿದೆ. ತತ್ವ ಮಿಮಾಂಸೆ ಎನ್ನುವುದು ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಒಂದು ಶಾಖೆಯಾಗಿದ್ದು ಅದು ಗುರುತು, ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಸಮಯದಂತಹ ಅಮೂರ್ತ ವಿಷಯಗಳೊಂದಿಗೆ ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತದೆ: ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಮೋಸಗೊಳಿಸುವ,ಮತ್ತು ಶಾಶ್ವತವಲ್ಲದ ವಿಷಯಗಳಾದ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಮರೀಚಿಕೆಯಂತೆ ಅದು ಸೆಕೆಂಡಿನ ಒಂದು ಭಾಗದೊಳಗೆ ಕಣ್ಮರೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕತ್ತಲಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಹಗ್ಗವನ್ನು ಹಾವು ಎಂದು ಭಾವಿಸುವಂತಹ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಭ್ರಮೆಯು ಕಣ್ಮರೆಯಾಗುವುದರಿಂದ ಅದರ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಇತರ ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವಿಚಾರಣೆ ನಡೆಸಲು ಅನೇಕ ಚಿಂತಕರು ಕೈ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ 1897 ರಲ್ಲಿ , ಎಚ್ ಬ್ರಾಡ್ಲಿ ಅವರು ಪ್ರಬಂಧ, ಗೋಚರತೆ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಈ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಅಗತ್ಯ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಚರ್ಚಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಬ್ರಾಡ್ಲಿಯವರ ಪ್ರಕಾರ ಭ್ರಮೆ ಮತ್ತು ಕಲ್ಪನೆಯ ಸಂಗತಿಗಳು ಮನಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ವಿವಿಧ ರೀತಿಯಲ್ಲಿಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಬೀರುವಂತಹ ಅಂಶಗಳಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಆ ವಸ್ತುಗಳು ಗುಣಗಳಿಲ್ಲದ ವಸ್ತುವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದದ್ದು ಮತ್ತು ನಿಜವಾದದ್ದಲ್ಲ, ಅದು ನಿಮ್ಮ ಕಲ್ಪನೆ ಅಥವಾ ಭ್ರಮೆ ಎಂದು ಸುಲಭವಾಗಿ ಹೇಳಬಹುದಾಗಿದೆ. ಒಂದು ವಸ್ತವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಂತೆ ಅಥವಾ ಅದರ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿ. ಬ್ರಾಡ್ಲಿಯ ಈ ಆವರಣಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಫಿನೊಮೆನಲಿಸಂನಲ್ಲಿ ಅವರ ಅಧ್ಯಯನಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿತ್ತು, ಎಂದು ತಿಳಿಯ ಬಹುದಾಗಿದೆ.
ಬ್ರಾಡ್ಲಿಯವರ ಈ ಪ್ರಬಂಧವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವ ಮೊದಲು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ತ್ರಿಮತಾಚಾರ್ಯರಲ್ಲಿಒಬ್ಬರಾದ ಮತ್ತು 13 ನೇ ಶತಮಾನದ ಅಂತ್ಯದ ವೇಳೆಗೆ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲೇ ಜನಿಸಿದ , ಶ್ರೀ ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರು ತಮ್ಮ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ದ್ವೈತ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವು ಅದರ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿನ ಮಿಮಾಂಸೆ ಮತ್ತುಅದರ ಪ್ರಮೇಯಗಳ ಮುಖಾಂತರ ಭ್ರಮೆಯ (ಮಾಯಾವಾದ)ದ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದರು. ತತ್ವ ಮಿಮಾಂಸೆಯ ಮೂಲತತ್ವವೆಂದರೆ ಅದು ತನ್ನಲ್ಲಿರುವ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಹೊರಗಿನ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರು ತಮ್ಮ ಶಿಷ್ಯರೊಂದಿಗೆ ಸತತ ಚರ್ಚೆಗಳ ಮೂಲಕ ಭ್ರಮೆಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ಕುರಿತು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಮನಸ್ಸಿನ ವಸ್ತುನಿಷ್ಟ ಗ್ರಹಿಕೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ಒಂದು ವಸ್ತುವಿನ ನಿಜವಾದ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿರಾಕರಣೆಯು ದೇಹದ ಹೊರಗೆ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅವರು ಬೌದ್ಧ ಆದರ್ಶವಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪುತ್ತಾರೆ. ಚರ್ಚೆಗಳ ಸರಣಿಯೊಂದಿಗೆ ಅವರು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲು ತೀರ್ಮಾನಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾರೆ.
ಅದಕ್ಕೂ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಭ್ರಮೆ ಎಂದರೇನು ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಅವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಯಾವುದೇ ನಿಜವಾದ ವಿಸ್ತರಣೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರದ ಅಸಮರ್ಥ ದತ್ತಾಂಶದ ಪ್ರಸ್ತುತಿ ಆಗಿದೆ. ಭ್ರಮೆ ಒಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕ್ಕೆ ಒಂದು ಚಿತ್ರದ ಕೇಂದ್ರ ಭಾಗವು ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿದ್ದು, ನಾವು ಹಿಂದೆ ಸರಿಸಿದಾಗ ಅದರ ಆಕಾರವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ನೀವು ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ನೋಡಬಹುದು ಅಥವಾ ಮುಂದೆ ಹೋದಾಗ, ಮಧ್ಯದ ತತ್ತ್ವವು ದ್ವಂದ್ವ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಈ ಭ್ರಮೆಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳನ್ನು ಸಮೀಪಿಸುವುದು ವಸ್ತುವಿನ ವಿಕೃತ ಪ್ರಸ್ತುತಿ ಶಾಶ್ವತವಲ್ಲ. ಭ್ರಮೆಯ ಸಿದ್ಧಾಂತದಲ್ಲಿ ಅನುಭವದ ಮೂರು ಹಂತಗಳಿದ್ದು ಅನುಭವದ ಹಂತಗಳ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು ಚಿಂತನೆಯ ವಿಚಾರಗಳೊಂದಿಗೆ ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ;
ಭ್ರಮೆಯನ್ನುವುದು ಮೂಲತಃ ಒಂದು ಕಲ್ಪನಾ ವಿಚಾರವಾಗಿದ್ದು ಅದನ್ನು ಮಾಯಾವಾದಕ್ಕೂ ಸಹ ಹೊಲಿಕೆ ಮಾಡಬಹುದಾಗಿದೆ. ಕತ್ತಲಲ್ಲಿ ಕಂಡವಸ್ತು ಕೆಲವೊಂದು ಬಾರಿ ನಮ್ಮ ಕಲ್ಲನೆಗಿಂತ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿರಲೂ ಬಹುದು, ಆದರೆ ಕಲ್ಪನೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡವಸ್ತು ನಮಗೆ ಈ ಮೊದಲು ಪರಿಚಯವಿದ್ದರೆ ಮಾತ್ರ ಹಾಗೆ ಕಲ್ಪನೆಯಲ್ಲಿ ಬರಲು ಸಾಧ್ಯವಲ್ಲವೆ ? ಉದಾಹರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೇಳುವುದಾರೆ ಕತ್ತಲಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ಹಗ್ಗವನ್ನು ಹಾವು ಎಂದು ಕೊಳ್ಳುವುದಾರೆ ಮೊದಲು ನಮಗೆ ಹಾವಿನ ಪರಿಚಯವಿರಬೇಕಾದದ್ದು ಅತ್ಯಂತ ಅವಶ್ಯಕ ಒಂದು ವೇಳೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜೀವಮಾನದಲ್ಲಿ ಹಾವು ಮತ್ತು ಹಾವಿನ ಬಗ್ಗೆ ಕಂಡು ಕೇಳರಿಯದ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಹಾವಿನ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಅಂತಹ ವ್ಯಕ್ತಿ ಹಗ್ಗವನ್ನು ಹಾವು ಎನ್ನಲು ಹೇಗೆತಾನೆ ಸಾಧ್ಯ ಎನ್ನುವುದು ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರು ತಮ್ಮ ಮಯಾವಾದ ಖಂಡನದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.