1992 ರಂದು ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಹಳ್ಳಿಯೊಂದರಲ್ಲಿ ಭನ್ವರಿ ದೇವಿ ಎಂಬ ಶೋಷಿತ ವರ್ಗದ ಮಹಿಳೆಯ ಮೇಲೆ ನಡೆದ ಸಾಮೂಹಿಕ ಅತ್ಯಾಚಾರ ಪ್ರಕರಣವು ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಲೈಂಗಿಕ ಕಿರುಕುಳ ಸಂಬಂಧಿತ ಹೊಸ ಕಾನೂನಿಗೆ ನಾಂದಿ ಹಾಡಿತು.
ರಾಜಸ್ಥಾನ ರಾಜಧಾನಿ ಜೈಪುರದಿಂದ 55 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿನ ಭತೇರಿ ಎಂಬ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಘಟನೆಯಿದು. ಆಕೆ ಭನ್ವರಿ ದೇವಿ ಕುಂಬಾರ ಜಾತಿಯ ಅನಕ್ಷರಸ್ಥ ಬಡ ಮಹಿಳೆ. ಆಕೆಗೆ 6 ವರ್ಷವಾಗಿದ್ದಾಗ 8 ವರ್ಷದ ಮೋಹನ್ಲಾಲ್ ರವರೊಂದಿಗೆ ವಿವಾಹವಾಗಿತ್ತು. ಭನ್ವರಿ ದೇವಿ ರಾಜಸ್ಥಾನ ಸರ್ಕಾರದ ಮಹಿಳಾ ಸಬಲೀಕರಣ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಕಾರ್ಯರ್ತೆಯಾಗಿ 1985ರಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಂಡರು.
ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹವೇ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದ್ದ ಅವರ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಅಖಾ ತೀಜ್ ಹಬ್ಬದ ಹದಿನೈದು ದಿನಗಳ ಮೊದಲು ಬಾಲ್ಯ ವಿವಾಹದ ವಿರುದ್ಧ ಅಭಿಯಾನವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲು ರಾಜಸ್ಥಾನ ಸರ್ಕಾರ ನಿರ್ಧರಿಸಿತು. ಈ ಹಬ್ಬದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಬಾಲ್ಯ ವಿವಾಹಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಬಾಲ್ಯ ವಿವಾಹಗಳನ್ನು ನಡೆಸದಂತೆ ಸ್ಥಳೀಯ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರನ್ನು ಮನವೊಲಿಸುವ ಅಭಿಯಾನವನ್ನು ಮಹಿಳಾ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಯೋಜನೆ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು ಹಮ್ಮಿಕೊಂಡಿದ್ದರು ಇದರ ಸಲುವಾಗಿ ಭನ್ವರಿ ದೇವಿ ಗುಜ್ಜರ್ ಜನಾಂಗದ ಒಂದು ಬಾಲ್ಯ ವಿವಾಹವನ್ನು ತಡೆದರು. ಅದು ಮೇಲ್ವರ್ಗದ ತೀವ್ರ ಆಕ್ರೋಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.
22 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 1992 ರಂದು ಮುಸ್ಸಂಜೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಭನ್ವರಿ ದೇವಿ ಮತ್ತು ಅವರ ಪತಿ ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಅವರ ಹಳ್ಳಿಯ ಪ್ರಬಲ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಮಂತ ಗುರ್ಜರ್ ಜಾತಿಯ ಐವರು ಪುರುಷರು ಭನ್ವರಿ ದೇವಿ ಪತಿಯನ್ನು ಕೋಲಿನಿಂದ ಹಲ್ಲೆ ಮಾಡಿದರು. ಕೊನೆಗೆ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಸೇರಿ ಗಂಡನ ಎದುರು ಭನ್ವರಿ ದೇವಿಯ ಮೇಲೆ ಸಾಮೂಹಿಕ ಅತ್ಯಾಚಾರ ನಡೆಸಿದರು.
ಅತ್ಯಾಚಾರ ಘಟನೆ ಕುರಿತು ಬಸ್ಸಿ ಪೊಲೀಸ್ ಠಾಣೆಗೆ ದೂರು ನೀಡಿದರು. ಪೋಲೀಸರ ಸಂದೇಹ ಮತ್ತು ಉದಾಸೀನತೆಯಿಂದ ಎಫ್ಐಆರ್ ದಾಖಲಿಸಿದರು. ನಂತರ ಪೋಲೀಸ್ ಠಾಣೆಯಲ್ಲಿ, ಭನ್ವಾರಿಯ “ಲೆಹಂಗಾ” (ಉದ್ದನೆಯ ಸ್ಕರ್ಟ್) ಅನ್ನು ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಕೇಳಲಾಯಿತು. ಆಗ ಅವರು ತನ್ನ ಗಂಡನ ರಕ್ತದ ಕಲೆಯುಳ್ಳ ಸಾಫಾ (ಪೇಟ) ದಿಂದ ಮೈ ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಯಿತು.
ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ವೈದ್ಯರು ಇರಲಿಲ್ಲಅಲ್ಲಿದ್ದ ಪುರುಷ ವೈದ್ಯರು ಭನ್ವಾರಿ ಅವರನ್ನು ವೈದ್ಯಕೀಯವಾಗಿ ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು . ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿದ್ದ ವೈದ್ಯರು ಆಕೆಯನ್ನು ಜೈಪುರದ ಸವಾಯಿ ಮಾನ್ ಸಿಂಗ್ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಸೂಚಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಜೈಪುರದ ವೈದ್ಯಕೀಯ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ನಿಂದ ಆದೇಶವಿಲ್ಲದೆ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು. ಕೆಲಸದ ಸಮಯ ಮುಗಿದಿದೆ ಎಂದು ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಮರುದಿನದವರೆಗೆ ಆದೇಶಗಳನ್ನು ನೀಡಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಅತ್ಯಾಚಾರವಾದ 48 ಗಂಟೆಗಳ ನಂತರ ಯೋನಿ ಸ್ವ್ಯಾಬ್ ಅನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಭಾರತೀಯ ಕಾನೂನಿನ ಪ್ರಕಾರ ಇದನ್ನು 24 ಗಂಟೆಗಳ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು ನಡೆಯಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ವೈದ್ಯಕೀಯ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ದೇಹದ ಮೇಲಿನ ಗಾಯಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ದಾಖಲಿಸಲಿಲ್ಲ.
ಭನ್ವರಿ ಗಂಡನ ಬೆಂಬಲದೊಂದಿಗೆ ನ್ಯಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಹೋರಾಟ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಜೈಪುರ ಮೂಲದ ಹಲವು ಮಹಿಳಾ ಹೋರಾಟಗಾರರು ಅವರ ಬೆಂಬಲಕ್ಕೆ ನಿಂತರು . ರಾಷ್ಟ್ರಮಟ್ಟದ ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ತರಾಟೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡವು. ಕೊನೆಗೂ ಆ ಐದು ರೌಡಿಗಳ ಬಂಧನವಾಯಿತು. ಜಿಲ್ಲಾ ನ್ಯಾಯಲದಲ್ಲಿ ವಿಚಾರಣೆ ಆರಂಭವಾಯಿತು 1995 ರ ನವೆಂಬರ್ 15 ರಂದು ಜೈಪುರದ ಜಿಲ್ಲಾ ಮತ್ತು ಸೆಷನ್ಸ್ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ತೀರ್ಪು ನೀಡಿ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ವಜಾಗೊಳಿಸಿತು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಐವರು ಆರೋಪಿಗಳನ್ನು ಖುಲಾಸೆಗೊಳಿಸಿತು. ಈ ತೀರ್ಪು ಭನ್ವಾರಿ ದೇವಿ ಪರ ನ್ಯಾಯಕ್ಕಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರವ್ಯಾಪಿ ಅಭಿಯಾನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.
ಭನ್ವಾರಿ ಮತ್ತು ಅವರ ಕುಟುಂಬವನ್ನು ಭಟೇರಿಯಲ್ಲಿನ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರು ಮತ್ತು ಬೇರೆಡೆ ವಾಸಿಸುವ ಅವರ ಸ್ವಂತ ಜಾತಿಯ ಸದಸ್ಯರು ಬಹಿಷ್ಕರಿಸಿದರು. ಗುಜ್ಜರ್ ರೌಡಿಗಳ ಅಟ್ಟಹಾಸವನ್ನು ಯಾರು ತಡೆಯುವವರು ಇರಲಿಲ್ಲ.
ಮಹಿಳಾ ಸಂಘಟನೆಗಳು ಈ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಿಡಲಿಲ್ಲ. 1995 ಡಿಸೆಂಬರ್ 15ರಂದು ಇಡೀ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಹೋರಾಟ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಈಗ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರ ಕೇಸನ್ನು ಸಿಬಿಐಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿತು ಆದರೆ ಮತ್ತೆ ಉಳ್ಳವರ ವಿಚಾರಣೆಯ ನಾಟಕ ಬಡ ಹೆಂಗಸಿನ ಅಸಹಾಯಕತೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸಿತು. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಾಗಲೇ ಇಬ್ಬರು ಆರೋಪಿಗಳು ಸತ್ತು ಹೋಗಿದ್ದರು.
ಕೊನೆಯದಾಗಿ ಜೈಪುರದ ಕೆಲವು ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ನಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಯ ದಾವೆಯನ್ನು ಹೂಡಿದರು. 1997ರಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಐತಿಹಾಸಿಕ ತೀರ್ಪನ್ನು ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ಧನ್ವರಿ ದೇವಿಗೆ ಕೊನೆಗೂ ನ್ಯಾಯ ದೊರಕಿತು. ವಿಶಾಖಾ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿ ಎಂದೇ ಕರೆಯುವ ಈ ತೀರ್ಪಿನ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಮಹಿಳೆಗೆ ಅವಳು ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಲೈಗಿಂಕ ದೌರ್ಜನ್ಯದಿಂದ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಪಡೆಯುವ ಹಕ್ಕು ದೊರೆಯಿತು. 2000 ರಲ್ಲಿ , ಜಗ್ ಮುಂಧ್ರಾ ಅವರು ಭನ್ವಾರಿಯ ಕಥೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ ಬವಂದರ್ ಚಲನಚಿತ್ರವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದರು.
ಭನ್ವಾರಿದೇವಿಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮತ್ತು ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ನೀಡಿ ಗೌರವಿಸಲಾಗಿದೆ. ಬೀಜಿಂಗ್ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ನಾಲ್ಕನೇ ವಿಶ್ವ ಮಹಿಳಾ ಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ “ಅಸಾಧಾರಣ ಧೈರ್ಯ, ದೃಢತೆ ಮತ್ತು ಬದ್ಧತೆ”ಗಾಗಿ 1 ಲಕ್ಷ ರೂ ನಗದು ಬಹುಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ “ನೀರಜಾ ಭಾನೋಟ್ ಸ್ಮಾರಕ” ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಿ ಗೌರವಿಸಲಾಗಿದೆ. 2002 ರಲ್ಲಿ ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಆಗಿನ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಅಶೋಕ್ ಗೆಹ್ಲೋಟ್ ಅವರು ಭನ್ವಾರಿ ದೇವಿಗೆ ವಸತಿ ನಿವೇಶನವನ್ನು ಮಂಜೂರು ಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು ನಿವೇಶನದಲ್ಲಿ ಮನೆ ನಿರ್ಮಿಸಲು 40,000 ರೂ ಅನುದಾನವನ್ನು ಘೋಷಿಸಿದರು . ಮಗನ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚುವರಿಯಾಗಿ 10,000 ರೂ ಮಂಜೂರು ಮಾಡಿದರು.